विकास र समृद्धिको बहस

त्यसैगरी, मानवले विकासका नाममा खोजेको उन्नति, प्रगतिको आधार नै समृद्धि  हो । तर, हामीले कर्णालीमा चामल मात्रै बाँड्ने काम गर्यौ । त्यहाँका मानिसलाई माछा खान दिने होइन, माछा मार्न सिकाउनुपर्छ भन्ने चेतनाको विकास गर्नै सकेनौँ । कर्णालीका नाममा धेरैले सहरमा महल बनाए । अहिले पनि कर्णालीमा गरिबी, अशिक्षा र बेरोजगारी जस्ताको तस्तै छ । कर्णालीमा कति बजेट खन्याइयो, त्यहाँ कति खर्च भयो/भएन भनेर अनुगमन र मूल्याङ्कन सही रूपमा हुन सकेन । किनकि त्यहाँ सही योजना, नीति, तर्जुमामा आधारित अनुसन्धान, सामाजिक अवस्थाको सामान्य मूल्याङ्कनको अवस्था निकाल्न सक्नुपर्थ्यो । यो हामीले गर्न सकेका छैनौँ । किनकि हाम्रा विकास नीति, रणनीति तथा विकास प्रयास पछौटे छन् । त्यहाँको जनजीवनको स्तर र विकासले तय गरेका आधारहरू हेर्दा अत्यन्तै नाजुक देखिन्छन् । त्यसकारण हामीले राजनीतिक संस्थाहरू, आर्थिक संस्थाहरू र सामाजिक रूपान्तरणमा लागेका संस्थाहरूलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेर काम गर्नुपर्दछ । त्यहीअनुकूल दृष्टि, योजना, कार्यान्वयन गर्ने संयन्त्र, मूल्याङ्कन गरी स्रोत-साधन, पुँजीको परिचालन गरिनुपर्दछ । तब मात्र संस्थागत विकास हुन्छ । फलस्वरूप आफ्नै देशको माटो, संस्कार, संस्कृति, भाषा र मौलिकताअनुकूलको राजनीतिक र आर्थिक संस्थाहरूले देखाउने विकास र समृद्धि  निर्माण गर्न सकिन्छ । नभए संस्थाहरूको दृष्टि, उद्देश्य, नीति र संयन्त्र प्रस्ट नहुन्जेल समृद्धि र विकास हासिल गर्छु भन्नु ‘हात्ती आयो, हात्ती फुस्सा’ जस्तै हो । 

नेपालको ऐतिहासिक भूगोल, मानवीय भूगोल र आर्थिक भूगोलको अध्ययन बेगर कसैले विकास र समृद्धिका गफ चुट्नु अर्थहीन/हावादारी हुन्छ । यहाँ छरिएर रहेका हिमाली तथा पहाडी बस्तीमा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, बिजुली, पानी र सञ्चार सेवा सुविधा पुऱ्याउन कठिन हुन्छ । एउटा बस्तीबाट हिँडेर अर्को बस्तीमा पुग्न एक दिन लाग्छ । अनि त्यस बस्तीमा १० घर-परिवारमा ३० जनाभन्दा बढी मान्छे पनि हुँदैनन् । त्यहाँ रहेका युवायुवती सहर हुँदै विदेशतिर गएका छन् । घरमा वृद्ध अवस्थाका बा-आमा मात्रै छन् । अनि त्यस ठाउँमा अस्पताल, विद्यालय, बिजुली, खानेपानी, सडक, सञ्चार जस्ता पूर्वाधार पुर्याउन धेरै खर्च लाग्ने गर्दछ । हाम्रा गाउँका कुनाकाप्चामा सडक भने दिनदिनै खनेको खन्यै छन् । कसका लागि पहरा फोर्दै बाटा बन्दै छन् ? गाउँमा मान्छे छैनन्, गाउँ रितिँदै छन् । युवा जति रोजगारीको खोजीमा विदेश पलायन भएका छन् । प्रश्न गम्भीर उब्जिएको छ । बाटो खन्दाखन्दा पहाड कति कमजोर भइसक्यो भने पहिरो र भूक्षयले वातावरण मात्र होइन, जिउधनकै नोक्सान गरिरहेको छ । यसको ज्वलन्त उदाहरण २०८१ सालमा आएको बाढी र पहिरोले पनि प्रस्ट पारेको छ । त्यसकारण हामीले त्यो पैसाले एकीकृत बस्ती बसाउन सक्नुपर्छ । अनि मात्र गाउँका कुनाकाप्चामा रहेका मानिसहरूले कठिनाइ भोग्नुपर्ने बाध्यता हुँदैन । केन्द्रीकृत बस्तीमा पूर्वाधार विकासका लागि सहज, सरल, सस्तो र व्यवस्थित गर्न सजिलो हुन्छ । छरिएको बस्ती र पछौटे जनजीवन सहज रूपमा समाधान हुन्छ । हामीले वर्तमान परिवेशमा  विकासका विषयमा गम्भीर भएर पुनर्विचार गर्नुपर्ने वेला आएको छ ।

अर्कोतिर आर्थिक समृद्धितिर हेर्दा प्राकृतिक पुँजी र मानवीय पुँजीको जति विस्तार हुन्छ, त्यति नै समृद्धिको मापन बन्न सक्छ । मानवीय पुँजीको  हिसाब हेर्दा मूल रूपमा व्यक्तिको शिक्षाको स्तर, आयआर्जन, स्वास्थ्य र औसत आयुलाई नै मापन गरिन्छ । तर, अहिलेको हाम्रो मानवीय शक्ति खाडी मुलुक बनाउन लागेको छ । दिन-प्रतिदिन युवापुस्ता बिदेसिने क्रम जारिरहेको अवस्था छ । बढ्‌दो सहरीकरण, बसाईँसराइ तीव्रगतिमा भइरहेको छ । देशमा उत्पादित समग्र पुँजी निश्चित वर्ग, बिचौलिया र सानो समुदायको नियन्त्रणमा पर्न गएको छ । र, यो वर्गलाई मुलुकको अर्थतन्त्र निर्माण र रोजगारी सिर्जनासँग कुनै चिन्ता र चासो छैन । हाम्रो संस्कार, प्रवृत्ति, बानी, व्यहोरा, मूल्याङ्कन पद्धति आदिमा केही परिवर्तन हुन सकेन । मूलतः हामीले आफैँ उठ्ने प्रयत्न गरेनौँ । त्यसकारण तत्काल अगाडि देखिएका समस्यामाथि बजेटको चारो फालेर समृद्धि हासिल हुनेवाला छैन । योजनाविहीन देशमा सकेको गरिखाऊँ भन्दैमा पनि कुनै सुधार हुनेवाला छैन । हामी भ्रष्टाचार, नातावाद, कृपावाद र माफियावादको सट्टा सदाचार, सुशासन, इमानदारी, नैतिकवान, पारदर्शिता र क्रियाशीलतामा केन्द्रित हुन सकेनौँ । यी सबै समस्याहरूको निराकरण गरेर मात्रै हामी समृद्धितिर लाग्न सक्छौँ । विकास र समृद्धि  बाहिरी दुनियाँबाट होइन, हाम्रो आफ्नै देशको सुहाउँदो माटो, चाहना, आवश्यकता, ऐतिहासिक, मानवीय र आर्थिक भूगोलभित्र रहेर खोज्नुपर्दछ । मुलुकमा साँच्चै विकासै गर्ने हो भने सबैभन्दा पहिले आउँछ औद्योगिकीकरणको विकास गर्नुपर्छ । जसबाट गाउँका कुनाकाप्चा/दूरदराजबाट कामको खोजीमा आउने कामदार केन्द्रित हुनेछन् ।

विकास र समृद्धिलाई हेर्दा शासकीय स्वरूप, निर्वाचन प्रणाली, राज्यको संरचना जस्ता विषयमा कुनै सम्बन्ध छैन । विकास र समृद्धिसँग न त लोकतन्त्र, समाजवाद वा तानाशाहीकै कुनै सम्बन्ध छ । हामी, विकास र समृद्धि  हासिल गर्न लोकतान्त्रिक मुलुकमा मात्र सम्भव छ भन्छौँ । तर, विकास र समृद्धि  हासिल गर्न लोकतन्त्र नै चाहिन्छ भन्ने छैन । जस्तै: दक्षिण कोरिया, सि‌ङ्गापुर, युगोस्लाभिया विकास र समृद्धि हासिल गरिसकेका मुलुकहरू हुन् । राजतन्त्र भएका स्क्यान्डेनेभियालीहरू, एकात्मक राज्य भएका चीन, जापान, नर्वे मुलुकहरू छन् । त्यस्तै, सङ्घीय राज्य भएका अमेरिका, भारत, प्रत्यक्ष चुनाव हुने बेलायत, समानुपातिक (मिश्रित) फ्रान्स देशहरूले युगान्तकारी परिवर्तन हासिल गरिसकेका छन् । यस्तै, संसद्ले छान्ने प्रधानमन्त्री भएको जापान, पार्टीले नै पदाधिकारी नियुक्त गर्ने चीन, संसदीय व्यवस्था भएको बेलायत, राष्ट्रपति व्यवस्था भएको अमेरिका सबै मुलुकहरुले विकास र समृद्धि हासिल गरिरहेका छन् । ती मुलुकहरूलाई कुनै कुराले अवरोध गरेको छैन ।   

अर्कोतिर हामी जनसङ्ख्या, भौगोलिक बनावट, भौगोलिक अवस्थिति जस्ता विषयले विकास र समृद्धिलाई रोक्छ भन्छौँ । तर, जनसङ्ख्या वृद्धिले विकास हुन सकेन भन्ने हो भने चीन विश्वको शक्तिशाली मुलुक बन्दै छ । जापान, कोरियालगायत खाडीका मुलुकहरूले जनशक्ति अभाव हुँदा पनि अन्य मुलुकहरूबाट जनशक्ति लगेर भए पनि विकास र समृद्धि हासिल गरिरहेका छन् । विभिन्न बहस र छलफल हेर्दा चीन, अमेरिका र भारत जस्ता ठुला देश भएको भए विकास हुन्थ्यो । हामी सानो देश भएर विकास भएन भन्दै घाँटी फुलाएर भाषण गरेको सुन्छौँ । तर, नर्वे र सिङ्‌गापुर सानै देश हुन् भन्ने बुझदैनौँ । यस्तै, हाम्रो मुलुकलाई हिमाल र पहाडले धेरै ओगटेको छ । जसका कारण सम्पूर्ण स्रोत, साधन र पूर्वाधारमै बढी खर्च गर्नुपर्ने भएको ठान्छौँ । तर, युरोपमा विकास भएकै छ । भूपरिवेष्ठित मुलुक भएर विकास भएन भन्छौँ । अर्कोतिर स्विट्जरल्यान्ड, सोमालियाले विकास र समृद्धि हासिल गरिरहेका छन् । हामीले के कुरा बुझ्नुपर्छ भने हाम्रो नेतृत्वसँग विकास गर्ने पवित्र सोच भए मात्र विकास र समृद्धि हुन्छ । नभए जुनसुकै क्रान्ति/आन्दोलन वा व्यवस्था परिवर्तन भए पनि विकास र समृद्धि हुँदैन । मूलतः हामीकहाँ विकास र समृद्धिका सिद्धान्तहरूमा कतै कमीकमजोरी देखिँदैन । सबैभन्दा ठुलो समस्या त शासकहरूको नैतिकता, स्वार्थ, उत्तरदायित्व, इमानदारी, बानी-व्यहोरा शोषकीय प्रवृत्ति, दास मानसिकता आदिमा देखिन्छ । यही नै आजको मुख्य समस्या हो । 

अत: हामीलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, गाँस, बास र कपासजस्ता आधारभूत आवश्यकताको साथै विकास र समृद्धि  चाहिएको छ । त्यसकारण राष्ट्रको इतिहास, संस्कृति, नैतिकवान, विचारधारा, भूगोल, सुशासन, आर्थिक स्रोत र साधनहरूले नै विकास र समृद्धिको रूपरेखा तय गर्दछ । मुलुकलाई दिगो र गतिशील बनाउने जिम्माः नीति निर्माता, नीति कार्यान्वयनकर्ता सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र र उद्योग व्यवसायीको पनि उत्तिकै रहन्छ । नीति, सिद्धान्त, कार्यक्रमबाट आर्थिक, राजनीति र सामाजिक परिवेशभित्र पहिले र अहिलेको अवस्थामा तुलना गर्दै अगाडि बढ्नुपर्छ । तब मात्र हामीले विकास र समृद्धिले सही मार्ग चित्ररेखा कोर्न सक्छौँ।